Project
achtergrond
Het project Historische huizen Vlaanderen is ontstaan vanuit de musea van de stad en de provincie Antwerpen in samenwerking met kasteel van Gaasbeek. De vier erkende musea van de provincie Antwerpen bevinden zich samen met de negen stedelijke Antwerpse musea op het grondgebied van de stad Antwerpen. De provincie Antwerpen vormt hierdoor een unicum in Vlaanderen. De beide groepen musea maken deel uit van grotere organisatorische eenheden, respectievelijk het departement Cultuur van de provincie Antwerpen en Musea, Bewaarbibliotheken en Erfgoed van de stad Antwerpen. De provinciale en stedelijke musea hebben grotendeels complementaire profielen, die gezamenlijk een grote samenhang vertonen en elkaar qua collecties soms overlappen.
In 2004 ondertekenden het gemeente- en het provinciebestuur een intentieverklaring voor museale samenwerking onder de noemer Musea Antwerpen. Dit samenwerkingsverband omvat ook historische huizen: de musea Plantin-Moretus en Rubenshuis, alsook het Rockoxhuis, waarmee Musea Antwerpen in 2006 een samenwerkingsakkoord heeft gesloten en dat als privé-instelling mede onder de vlag Musea Antwerpen naar buiten treedt, en de kastelen met vooral een erfgoedfunctie (in ontwikkeling) d’Ursel en Pulhof.
Voor deze historische huizen willen stad en provincie binnen Musea Antwerpen een voorbeeldfunctie ontwikkelen en met het kasteel van Gaasbeek een stimulerende rol vervullen. Het kasteel van Gaasbeek is sinds 1980 een museum en DAB (Dienst Afzonderlijk Beheer) van de Vlaamse Gemeenschap, en wil uitgroeien tot een kenniscentrum van kasteelcultuur.

een ontwikkelingsgericht erfgoedproject
Het project Historische huizen Vlaanderen ging van start in februari 2006. Hetgaat uit van musea op de drie overheidsniveaus (lokaal, provinciaal en Vlaams) in samenwerking met een privé-partner (Rockoxhuis), hun expertise en hun onderlinge samenwerking. Het project is ontwikkelingsgericht voor de ruimere erfgoedsector, zodat het uit te bouwen netwerk een voorbeeld- en motorfunctie vervult die de deelnemende lokale en provinciale overheden overstijgt, alsook een internationale dimensie nastreeft.
Het initiatief om vanuit verschillende samenwerkende overheden geïntegreerd zorg te willen dragen voor een specifieke vorm van cultureel erfgoed, en aldus een netwerk van historische huizen in het leven te willen roepen, bestaat in deze vorm in geen enkel land. In die zin heeft het project dus ook in internationaal perspectief een duidelijke voorbeeldfunctie.
Het project past in de doelstellingen van het Vlaams erfgoedbeleid, dat beoogt het maatschappelijke draagvlak te versterken en te komen tot de ontwikkeling van een integraal en geïntegreerd beleid inzake musea en verder cultureel erfgoed. Belangrijke meerwaarden zijn dat deze verantwoordelijkheid ook uitdrukkelijk wordt opgenomen vanuit de instellingen, en het culturele erfgoed overstijgt (het belang van tuinen en groendomeinen bijvoorbeeld).
De meerwaarde van het ensemble van huis, collectie, groen en verhaal is groter dan de som van de afzonderlijke onderdelen. De expliciete intentie tot integrale benadering van het erfgoed staat hierbij voorop.
Eind 2008 moet het samenwerkingsverband tussen de historische huizen in Vlaanderen operationeel zijn. Het netwerk wil dan zichtbaar zijn voor het publiek, de overheden en de museum- en erfgoedwereld.

typologie
Historische huizen zijn er in allerlei soorten en maten en zijn van alle tijden. Linda Young, senior lecturer aan de universiteit van Melbourne, komt in haar studie House Museology tot de volgende types.

• heldenhuizen (huizen van staatslieden en ‘helden’, maar ook bijvoorbeeld van schilders, schrijvers of musici)
• kastelen en landhuizen (het ‘typische’ Engelse country house bijvoorbeeld)
• designhuizen (vanuit één idee ontworpen in- en exterieur, meestal voor en door één architect, of als Gesamtkunstwerk)
• verzamelaarshuizen
• geschiedenishuizen (huizen die hun belang met name ontlenen aan het feit dat er een belangrijke historische gebeurtenis heeft plaatsgevonden, maar ook waar een belangrijke persoon bijvoorbeeld heeft gelogeerd)
• sentimenthuizen (woonhuizen die vooral voor een bepaalde gemeenschap van betekenis zijn)

Het mag duidelijk zijn dat veel historische huizen tot meerdere categorieën behoren (kasteel én geschiedenishuis, heldenhuis én designhuis) en dat er nog wel meer types te bedenken zijn, maar de indeling geeft wel een houvast, bijvoorbeeld om het zoeken naar een bepaald soort huis te vergemakkelijken (voor publiek dat in een speciale categorie geïnteresseerd is) of om specifieke vormen van advies (behoud en beheer) te kunnen onderbrengen.

Doelstelling
De doelstelling van het project Historische huizen Vlaanderen is het ontwikkelen van een netwerk van historische huizen dat als voorbeeld en motor kan dienen voor een integraal en geïntegreerd museum- en erfgoedbeleid.
Het project streeft voor het publiek, de beheerders en eigenaars, voor de Vlaamse overheid en voor de ruimere museum- en erfgoedwereld naar een bewustwording van de noodzaak het kwaliteitsvolle culturele erfgoed van de historische huizen als afzonderlijke entiteit te behandelen, te koesteren en voor de toekomst te bewaren.

Beleid
Historische huizen vormen een bijzondere categorie cultureel erfgoed. Ze zijn door hun aard, gebruik en geschiedenis duidelijk te onderscheiden van musea en andere culturele instellingen. Toch treden ze niet als groep op en worden ze door publiek en overheden niet of zelden als een specifieke vorm van cultureel erfgoed beschouwd. Het project Historische huizen Vlaanderen wil daar verandering in brengen.

Het is de bedoeling het vooralsnog experimentele netwerk in de loop van het project uit te breiden met historische huizen uit alle vijf Vlaamse provincies: particuliere woonhuizen en huizen in beheer van verschillende overheden, huizen in de stad en buitenhuizen, kastelen en paleizen, oude en nieuwere huizen, kortom huizen van uiteenlopende pluimage en onder uiteenlopend beheer.

Huizen
Het netwerk biedt de historische huizen een gemeenschappelijk gezicht: één gezamenlijke, informatieve website en een kenmerkend en uitnodigend logo dat de exclusiviteit van historische huizen benadrukt en ze onderscheidt van andere instellingen. De deelnemende huizen verliezen uiteraard niets van hun eigenheid en onafhankelijkheid.

De website fungeert als het gemeenschappelijke instrument voor de huizen om naar buiten te treden, zich zichtbaar te maken voor het publiek en overheden en als een podium om met elkaar in gesprek te gaan.
Voor de eigenaars en beheerders van de huizen wil het netwerk dan ook een platform zijn voor onder meer interne en externe communicatie, kennis- en expertise-uitwisseling, collectiebeleid en behoud & beheer, uitwisseling van evenementen en exposities, daadwerkelijke hulp en onderlinge ondersteuning bij beheer en organisatie, bij openstelling en voor gezamenlijk onderzoek.

Publiek
Voor het publiek wil het netwerk de historische huizen meer zichtbaar maken, als groep en individueel. Dit gebeurt ondermeer door de website en het logo. De website, eventuele andere communicatiemiddelen en samenwerking met toeristische diensten bieden via invalshoeken als ligging, thema, aard, wandel-, fiets- en autoroutes en exposities informatie over de individuele huizen, zoals over de geschiedenis, de openingstijden, de bereikbaarheid, de toegankelijkheid en de evenementen.
Ook zal de site via toeristische diensten verwijzen naar informatie over de streek, overnachtingsmogelijkheden in de buurt van elk huis en tonen welke huizen, musea en andere culturele instellingen bij elkaar in de buurt liggen.

Museum- en erfgoedwereld
De museum- en erfgoedwereld krijgt er door dit project bovendien een aspect bij (naast de nieuwe ‘categorie’ van erfgoed die erdoor wordt gedefinieerd, met een specifiek beleid): musea als het Rubenshuis en Plantin-Moretus kunnen door het uitspelen van het feit dat het ook woonhuizen zijn (geweest) een nieuw publiek aanboren en het al bestaande publiek op een nieuwe manier aanspreken.

Overheden
De Vlaamse overheid krijgt door het project een aantal adviezen aangeboden teneinde een toepasselijk beleid te kunnen voeren voor historische huizen als afzonderlijke entiteit in het erfgoedlandschap.
Ook de verschillende lagere overheden kunnen met de gegevens van het project een specifiek beleid uitstippelen voor de historische huizen op hun grondgebied of onder hun beheer.

Deelnemen
Deelnemen aan het netwerk Historische huizen Vlaanderen kan in principe door alle woonhuizen in Vlaanderen die voldoen aan de definitie van ‘historisch huis’:

• het betreft een voor het publiek opengesteld (kunst)historisch) waardevol (voormalig) particulier woonhuis
• waarin opvattingen worden aangetroffen over bijvoorbeeld voormalige bewoners, de natuur, de (eigen) geschiedenis, het verleden of vreemde culturen, gereflecteerd in de wijze waarop mensen (samen)leefden/woonden;
• inboedel, aankleding, verzamelingen en exposities kunnen daaraan een bijdrage leveren. Enkele kenmerken:
• een coherente collectie, idealiter bijeengebracht door een verzamelaar;
• het gebouw is waardevol als monument;
• er is een samenhang tussen collectie en gebouw;
• er is een integrale samenhang met tuin, bos of ander ‘groendomein’ met erfgoedwaarde;
• voor de publieksfunctie is er een specificiteit en draagkracht die samenhangen met de collectie, het gebouw en het groen.

Zolang Historische huizen Vlaanderen in de ‘projectfase’ verkeert, is er sprake van een experimenteel netwerk. In een volgende fase zal meer duidelijkheid ontstaan omtrent de aard en de beheervorm van het netwerk.
Tot die tijd zijn de verdere voorwaarden voor deelname:

• de deelnemende huizen plaatsen het logo van Historische huizen op hun website, inclusief een link naar de website www.historischehuizen.be;
• de deelnemende huizen zijn bereid actief mee te werken aan het lopende project (het verstrekken van informatie, deelnemen aan eventuele enquêtes en onderzoek).