Een bezoek brengen aan een historisch huis betekent ervaren en beleven, het ondergaan en genieten van sfeer, schoonheid, karakter. Het betekent ook: geboeid raken door de geschiedenis van het huis en zijn bewoners, door het verhaal van een bepaalde maatschappelijke klasse, van de omgeving en van de streek. Door het geheel van deze kenmerken nemen historische huizen een bijzondere positie in de geschiedenis en, in bredere zin, in de cultuur van een land in.

Ensemble
Het gebouw, het interieur, de verzameling, het verhaal en het groen van historische huizen vormen vaak een welhaast organisch gegroeide eenheid. De totale cultuurhistorische, esthetische en emotionele waarde van dit ‘ensemble’ is groter dan de som van de verschillende onderdelen. De term ‘ensemble’ is overgenomen van een Nederlands onderzoeksrapport met de titel Van object naar samenhang. De instandhouding van ensembles van onroerend en roerend cultureel erfgoed. Het rapport is opgesteld door de werkgroep Onroerend/roerend in opdracht van het Directeurenoverleg Cultuurdiensten. Dit rapport is ook voor historische huizen in Vlaanderen belangwekkend en kan hier worden gedownload.

Immaterieel erfgoed
Historische huizen bevatten een sterke immateriële component: de vele verhalen en herinneringen die eraan verbonden zijn en er op diverse wijzen tastbaar (kunnen) worden gemaakt. Er is de bouwkundige geschiedenis, de geschiedenis van het groen en die van de verschillende interieur- en collectieonderdelen. De bewonersgeschiedenis en de verhalen van en over personeel, bezoekers of ook huisdieren bezielen als het ware de historie van de meer materiële onderdelen. Meestal zijn het verhaal van de streek en van het huis ook sterk met elkaar verbonden. De grote en kleine verhalen samen smeden het historische huis tot een hechte eenheid. Het immateriële erfgoed geeft historische huizen zo een dimensie waar bijvoorbeeld musea zelden aan kunnen tippen.

De vluchtigheid van immaterieel erfgoed is groot. Verhalen en herinneringen verdwijnen als ze niet op schrift, in geluid en/of met beelden worden vastgelegd. Gelukkig is het bewustzijn hiervan in de afgelopen decennia sterk toegenomen en is ‘oral history’ ofwel mondelinge geschiedenis een vast onderdeel van het historische onderzoek geworden. Op de website van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur - met name het onderdeel mondelinge geschiedenis – zijn goede voorbeelden te vinden van hoe mondelinge geschiedenis kan worden gebruikt en, belangrijk, hoe ze het beste kan worden vastgelegd.