De combinatie van hun historische en bewoningskarakteristieken, gekoppeld aan de publieke toegankelijkheid, maakt historische huizen uiterst catastrofegevoelig. Deze drie factoren samen vormen het uitzonderlijke karakter en de aantrekkingskracht van historische huizen, maar op het gebied van preventie en veiligheidszorg zijn ze moeilijk in overeenstemming te brengen met basisvoorwaarden als compartimentering, draairichting van deuren, brandvertragende materialen, klimaatbeheersing enzovoort.
Daarom zou er extra werk gemaakt moeten worden van preventie en is voldoende paraatheid als er zich een incident of calamiteit voordoet geen overbodige luxe.

Incidenten en risico’s
Het is inherent aan de publieke toegankelijkheid van historische huizen dat er zich risicovolle situaties kunnen voordoen.
Ingangen, trappen, constructies en ruimten zijn er zelden ontworpen voor een grote bezoekersstroom. De inrichting is meestal die van de vroegere bewoning en geen ‘museale’ presentatie. Voorzieningen zijn vaak verouderd of noodgedwongen beperkt uit respect voor de historische situatie en materialen. Gelukkig hoeft niet iedere risicovolle situatie te leiden tot incidenten.

Wat zijn incidenten? Het zijn de kleine, persoonlijke ongevallen, bijvoorbeeld door onaangepaste voorzieningen (zoals trappen of lage deuren), medische noodsituaties, onopzettelijke of opzettelijke schade, vandalisme en diefstal, stroomstoringen – met mogelijke gevolgen voor het binnenklimaat en de beveiligingsinstallatie – begin van brand, waterschade.
Het is van belang dergelijke incidenten snel en doeltreffend de baas te kunnen zodat ze niet uitgroeien tot catastrofen, en ze voor de toekomst te vermijden. Daar ligt de rol van het calamiteitenplan.

Een calamiteit is een overmachtsituatie, een rampzalige gebeurtenis die meestal aanzienlijke schade aan gebouw en inboedel tot gevolg heeft en bewoners/beheerders, medewerkers en bezoekers in gevaar brengt. Calamiteiten kunnen het gevolg zijn van technische mankementen of van natuurfenomenen (stortregens, overstroming, blikseminslag), van menselijk handelen (overval, vandalisme, brandstichting) of van langzame, onomkeerbare processen (verbleken door licht; vernietiging door schimmel of insectenvraat).

Als publiek toegankelijke, erfgoedbeherende instelling doet men er goed aan voldoende aandacht te geven aan incidenten en bijna-incidenten en er de gepaste gevolgtrekkingen uit te maken.

Noteer elk klein of groot incident en tracht een remedie te vinden waar dat mogelijk is. Zo krijgt u al een beeld van eventuele risico’s. Het is zeker geen overbodige luxe om, in het kader van een preventieplan, de mogelijke risico’s systematisch in kaart te (laten) brengen in een risicoanalyse. Hierbij kunnen de hulpdiensten (politie, brandweer) nuttige diensten bewijzen. Het is erg belangrijk dat u deze vanaf het begin bij uw preventieplan betrekt.

Het calamiteitenplan
Om zich zo goed en zo kwaad mogelijk voor te bereiden op eventuele calamiteiten, is het sterk aan te raden een calamiteitenplan op maat van de eigen situatie uit te werken. Men moet bij een calamiteit snel en toepasselijk kunnen reageren en vervolgschade kunnen voorkomen.

Een calamiteitenplan bestaat uit het opzetten en uitschrijven van een organisatieschema, een afsprakensysteem en een waarschuwingssysteem. Erin opgenomen zijn:

• lijsten van contactpersonen (intern, extern)
• adressen van leveranciers, bedrijven die men wenst op te roepen tijdens of na de calamiteitenbestrijding
• ontruimings- en evacuatie-instructies
• een lijst met de situering van de als eerste te redden collectiestukken
• plattegronden, vluchtroutes, lokalisering van voorzieningen

Voor het opstellen van een calamiteitenplan op maat van het historische huis kunt u het best eerst te rade gaan bij deskundigen, of beter nog: tracht deel te nemen aan een netwerk van erfgoedbewarende instellingen in uw stad of regio, die met hetzelfde bezig zijn. Netwerking is immers een belangrijke factor om de efficiëntie van de hulpverlening te vergroten, door goede afspraken te maken in verband met gezamenlijke oproeplijsten, evacuatiemethoden en -plaatsen, assistentie bij het redden van de collecties enzovoort.
De deelname aan een stedelijke of regionale netwerkaanpak biedt het voordeel dat u, samen met andere erfgoedbeheerders, stap voor stap en begeleid tot een calamiteitenplan op maat van uw eigen historische huis komt.
In samenhang daarmee is een risicoanalyse, meestal in opdracht uit te besteden aan een externe deskundige en in samenspraak met de hulpdiensten, een noodzakelijk onderdeel.